فوبیا چیست؟ انواع، علائم و روش‌های درمان ترس‌های شدید

فوبیا چیست؟

فوبیا نوعی اختلال اضطرابی است که در آن فرد از یک شیء، موقعیت، مکان یا موجود زنده ترسی شدید، پایدار و نامتناسب با خطر واقعی دارد. این ترس آن‌قدر قوی است که فرد برای دوری از آن حاضر می‌شود برنامه‌ی کار، سفر یا روابط خود را تغییر دهد.

در زبان روزمره به آن «ترس بیمارگونه» هم گفته می‌شود. فردی که دچار آن است معمولاً می‌داند ترسش بیش از حد است، اما نمی‌تواند آن را با منطق کنترل کند.

نکته‌ی امیدوارکننده این است که این اختلال یکی از قابل‌درمان‌ترین مشکلات اضطرابی است. با روش‌های درست روانشناسی، بیشتر افراد می‌توانند ترس خود را به‌طور محسوسی کاهش دهند.

تفاوت فوبیا با ترس معمولی چیست؟

ترس یک واکنش طبیعی و حتی مفید است. اگر از لبه‌ی یک پرتگاه کمی بترسید، این ترس از شما محافظت می‌کند. اما در این اختلال، ترس از مرز محافظت فراتر می‌رود و زندگی را مختل می‌کند.

اگر ترس شما باعث شده برخی کارهای ساده را کنار بگذارید، احتمال دارد با یک ترس بیمارگونه روبه‌رو باشید و ارزش دارد آن را جدی بگیرید.

انواع فوبیا کدام‌اند؟

در راهنماهای تشخیصی روانپزشکی، انواع فوبیا معمولاً در سه گروه اصلی قرار می‌گیرند: فوبیای خاص، فوبیای اجتماعی و آگورافوبیا.

فوبیای خاص (Specific Phobia)

در این نوع، ترس به یک شیء یا موقعیت مشخص محدود است. این گروه خود به چند دسته تقسیم می‌شود:

• نوع حیوانی: ترس از عنکبوت، سگ، سوسک، مار یا پرنده‌ها.
• نوع محیط طبیعی: ترس از ارتفاع، آب، رعد و برق یا تاریکی.
• نوع خون، تزریق و جراحت: ترس از دیدن خون، سوزن یا اقدامات پزشکی.
• نوع موقعیتی: ترس از پرواز، آسانسور، فضای بسته یا رانندگی در تونل.
• سایر انواع: مثل ترس از استفراغ یا صداهای بلند.

فوبیای اجتماعی

فوبیای اجتماعی یا اضطراب اجتماعی، ترس شدید از قضاوت شدن یا شرمنده شدن در جمع است. فرد از صحبت کردن در جلسه، حضور در مهمانی یا حتی غذا خوردن جلوی دیگران اجتناب می‌کند. برای شناخت کامل‌تر این مشکل، مقاله‌ی اختلال اضطراب اجتماعی را بخوانید.

آگورافوبیا

آگورافوبیا ترس از قرار گرفتن در جاهایی است که فرار از آن‌ها سخت یا کمک‌گرفتن در آن‌ها دشوار به نظر می‌رسد؛ مانند مترو، جمعیت، صف یا فضای باز. بعضی افراد به همین دلیل کم‌کم از خانه بیرون نمی‌روند.

علائم فوبیا چیست؟

این نشانه‌ها هنگام مواجهه با موضوع ترس، یا حتی هنگام فکر کردن به آن، ظاهر می‌شود. این علائم در سه حوزه دیده می‌شوند.

علائم جسمی

• تپش قلب و تنگی نفس
• تعریق، لرزش و سرگیجه
• درد یا فشار در قفسه‌ی سینه
• تهوع و ناراحتی معده
• احساس سرد یا گرم شدن ناگهانی

علائم روانی

• احساس وحشت یا فاجعه‌ی نزدیک
• ترس از کنترل‌ نکردن خود یا غش کردن
• افکار مزاحم و مکرر درباره‌ی موضوع ترس
• احساس جدا شدن از واقعیت در لحظه‌ی ترس

علائم رفتاری

• دوری از موقعیت‌ها و مکان‌هایی که ممکن است فرد را بترساند
• فرار فوری از موقعیت ترسناک
• نگرانی پیش از رویارویی (اضطراب انتظار)
• محدود شدن سفر، شغل یا زندگی اجتماعی

بدن در این لحظه‌ها همان واکنش «جنگ یا گریز» را نشان می‌دهد. اگر این علائم شبیه حمله‌ی ناگهانی شدند، مقاله‌ی حمله‌ی پنیک می‌تواند کمک‌کننده باشد.

نمونه‌هایی از فوبیاهای شناخته‌شده

برای بسیاری از ترس‌های خاص، نام‌های علمی رایج شده است. آشنایی با این نام‌ها به شناخت بهتر مشکل کمک می‌کند:

• آراکنوفوبیا: ترس از عنکبوت
• آکروفوبیا: ترس از ارتفاع
• کلاستروفوبیا: ترس از فضاهای بسته
• آئروفوبیا: ترس از پرواز با هواپیما
• تریپانوفوبیا: ترس شدید از سوزن و تزریق
• سینوفوبیا: ترس از سگ

داشتن نام علمی برای یک ترس، به معنای وجود اختلال نیست. ملاک تشخیص، میزان اختلالی است که ترس در زندگی فرد ایجاد می‌کند، نه عنوان آن.

فوبیا در کودکان و نوجوانان چگونه دیده می‌شود؟

ترس از تاریکی، صداهای بلند یا جدایی از والدین در دوره‌های رشد کودک طبیعی است و معمولاً با بزرگ‌تر شدن کم می‌شود. اما اگر ترس شدید، طولانی و همراه با اجتناب باشد، نیاز به بررسی دارد.

کودکان گاهی ترس خود را با گریه، چسبیدن به والدین، بدخلقی یا شکایت از دل‌درد نشان می‌دهند. بهتر است والدین ترس کودک را جدی بگیرند و او را سرزنش نکنند. در صورت ادامه‌ی مشکل، مشاوره‌ی تخصصی کودک می‌تواند کمک‌کننده باشد.

چه باورهای نادرستی درباره‌ی ترس‌های شدید رایج است؟

• «فقط باید اراده کرد.» این ترس با اراده‌ی صرف از بین نمی‌رود و به آموزش و تمرین درست نیاز دارد.
• «نشانه‌ی ضعف شخصیت است.» این مشکل ربطی به ضعف یا قوی بودن فرد ندارد و در افراد موفق هم دیده می‌شود.
• «با دوری کردن حل می‌شود.» اجتناب در کوتاه‌مدت آرامش می‌دهد، اما در بلندمدت ترس را تقویت می‌کند.
• «مواجهه‌ی ناگهانی بهترین راه است.» رویارویی بدون برنامه ممکن است ترس را بیشتر کند؛ مواجهه باید تدریجی و برنامه‌ریزی‌شده باشد.

علت‌های فوبیا چیست؟

معمولاً یک عامل تنها دلیل آن نیست. ترکیبی از تجربه‌ها، ویژگی‌های فردی و محیط، زمینه‌ی آن را ایجاد می‌کند.

تجربه‌ی تلخ یا آسیب‌زا

گاهی این ترس پس از یک اتفاق ناخوشایند شکل می‌گیرد؛ مثلاً گاز گرفتن توسط سگ در کودکی یا گیر افتادن در آسانسور. با این حال بعضی افراد نمی‌توانند ریشه‌ی ترسشان را به یاد بیاورند.

یادگیری از دیگران

کودکان بسیاری از ترس‌ها را از رفتار والدین و اطرافیان یاد می‌گیرند. دیدن واکنش شدید یک بزرگسال به عنکبوت یا پرواز می‌تواند همان ترس را در کودک بسازد.

زمینه‌ی ژنتیکی و مزاج

در خانواده‌هایی که اضطراب شایع است، احتمال بروز ترس‌های شدید هم بیشتر دیده می‌شود. مزاج حساس و اضطرابی نیز این خطر را بالا می‌برد.

سبک تربیت و محیط

محافظت بیش از حد و فرصت ندادن به کودک برای تجربه‌ی ترس‌های کوچک، ممکن است توانایی او را برای مقابله با ترس کم کند.

فوبیا چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص با ارزیابی بالینی توسط روانشناس یا روانپزشک انجام می‌شود. آزمایش خون یا تصویربرداری برای آن وجود ندارد. متخصص معمولاً این موارد را بررسی می‌کند:

• ترس شدید و فوری هنگام مواجهه با موضوع مشخص
• اجتناب مداوم یا تحمل موقعیت با اضطراب زیاد
• تناسب نداشتن ترس با خطر واقعی
• پایدار بودن علائم، که در بزرگسالان معمولاً شش ماه یا بیشتر است
• ایجاد مشکل در کار، تحصیل یا روابط
• توضیح داده نشدن علائم با اختلال دیگر

گاهی با اختلال‌های دیگر مثل پنیک یا وسواس اشتباه گرفته می‌شود. به همین دلیل خودتشخیصی کافی نیست. برای آشنایی با زمینه‌ی کلی این مشکلات، مقاله‌ی اضطراب چیست؟ علائم، علت‌ها و روش‌های درمان اضطراب را ببینید.

درمان فوبیا چگونه انجام می‌شود؟

درمان فوبیا معمولاً بدون دارو شروع می‌شود و بر آموزش ذهن و بدن برای مواجهه‌ی تدریجی با ترس تمرکز دارد. مهم‌ترین روش‌ها این‌ها هستند.

درمان شناختی رفتاری (CBT)

در CBT، روانشناس به شما کمک می‌کند افکار فاجعه‌آمیز درباره‌ی موضوع ترس را شناسایی و واقع‌بینانه‌تر بازنگری کنید. سپس رفتارهای اجتنابی به‌تدریج کم می‌شوند. اگر می‌خواهید با این روش بیشتر آشنا شوید، توضیح کامل آن در مقاله‌ی رفتار درمانی شناختی یا CBT آمده است.

مواجهه‌درمانی تدریجی

مواجهه‌درمانی مؤثرترین بخش درمان شناخته می‌شود. فرد ابتدا فهرستی از موقعیت‌های ترسناک از کم‌اضطراب تا پراضطراب می‌نویسد. سپس با کمک درمانگر، قدم‌به‌قدم از پله‌ی اول شروع می‌کند.

مثلاً برای ترس از ارتفاع، شاید ابتدا دیدن عکس ارتفاع، بعد ایستادن در طبقه‌ی دوم و در نهایت رفتن به پشت‌بام تمرین شود. در این روند اضطراب هر بار کمی کاهش پیدا می‌کند.

آرام‌سازی و تنفس

تمرین تنفس شکمی، آرام‌سازی عضلانی و ذهن‌آگاهی به بدن کمک می‌کند در لحظه‌ی ترس زودتر آرام شود. این مهارت‌ها در کنار مواجهه‌درمانی بیشترین اثر را دارند.

دارو درمانی

در بعضی موارد، پزشک یا روانپزشک ممکن است دارو تجویز کند؛ مثلاً وقتی علائم بسیار شدیدند یا همراه با افسردگی هستند. مصرف دارو بدون نسخه و نظر پزشک توصیه نمی‌شود. برای مرور راه‌های غیر دارویی هم می‌توانید مقاله‌ی درمان اضطراب بدون دارو را بخوانید.

واقعیت مجازی

در برخی مراکز، از واقعیت مجازی برای مواجهه‌ی کنترل‌شده با موضوع ترس استفاده می‌شود. این روش هنوز در همه‌جا در دسترس نیست و باید زیر نظر متخصص انجام شود.

چه کارهایی در خانه به کاهش ترس کمک می‌کند؟

این راهکارها جایگزین درمان تخصصی نیستند، اما می‌توانند کنار آن مفید باشند:

• درباره‌ی ترس خود بیشتر بدانید. شناخت، از ابهام و وحشت می‌کاهد.
• اجتناب را کم کنید. هر بار فرار، ترس را قوی‌تر می‌کند.
• قدم‌های کوچک بردارید. به جای مواجهه‌ی ناگهانی، به‌تدریج پیش بروید.
• تنفس آرام تمرین کنید. چهار ثانیه دم و شش ثانیه بازدم را چند دقیقه تکرار کنید.
• کافئین را کم کنید. نوشیدنی‌های کافئین‌دار می‌توانند علائم اضطراب را شدیدتر کنند.
• خواب و ورزش را جدی بگیرید. بدنی که استراحت کرده، تحمل بیشتری دارد.
• با فرد مورد اعتماد صحبت کنید. پنهان‌کردن ترس معمولاً آن را بزرگ‌تر می‌کند.

به این نکته هم توجه کنید که تمسخر کردن یا مجبور کردن فرد به رویارویی ناگهانی، نتیجه‌ی عکس می‌دهد. حمایت آرام و صبورانه‌ی اطرافیان بسیار ارزشمند است.

چه زمانی باید برای ترس شدید به روانشناس مراجعه کرد؟

اگر یکی از موارد زیر را تجربه می‌کنید، زمان مناسبی برای کمک گرفتن است:

• ترس شما بیش از چند ماه ادامه داشته است.
• برای دوری از آن، کار، تحصیل یا سفر را محدود کرده‌اید.
• علائم جسمی شدید یا حمله‌ی پنیک دارید.
• ترس باعث خواب بد، غم یا احساس ناامیدی شده است.

اگر علائم اضطراب شما شدید است، مقاله‌ی علائم اضطراب شدید را هم مطالعه کنید. برای اطلاعات بیشتر از منابع بین‌المللی نیز می‌توانید به صفحه‌ی راهنمای فوبیا در سایت NHS مراجعه کنید.

مرکز مشاوره طراوت بهشت با ارائه‌ی خدمات مشاوره تخصصی بزرگسالان به صورت آنلاین، تلفنی و حضوری به شما کمک می‌کند ترس خود را بشناسید و با روش‌های علمی آن را کاهش دهید.